सामग्री पर जाएँ

ख़ोतान

विकिपीडिया से

ख़ोतान या होतान (उईग़ुर: ur, ख़ोतेन; चीनी: 和田, हेतियान; अंग्रेजी: Hotan या Khotan) मध्य एशिया मा चीन के शिनजियांग प्रांत के दक्खिन-पच्छिमी हिस्सा मा स्थित एक शहर अहै जे ख़ोतान विभाग के राजधानी भी अहै। एहकर आबादी साल २००६ मा लगभग १,१४,००० अनुमानित की गई रही। ख़ोतान तारिम द्रोणी मा कुनलुन पहाड़न के ठीक उत्तर मा बा। कुनलुन शृंखला मा ख़ोतान पहुँचै खातिर तीन प्रमुख पहाड़ी दर्रा अहैँ - संजु दर्रा, हिन्दु-ताग़ दर्रा अउर इल्ची दर्रा - जिनके रास्ता से ख़ोतान हजारन सालन से भारत के लद्दाख़ इलाका से व्यापार अउर सांस्कृतिक संबंध बनावत रहा। ई शहर टकलामकान रेगिस्तान के दक्खिन-पच्छिमी किनारा पर बा, लेकिन दुइ ताकतवर नदियाँ एकरा सींचत हीं - काराकाश नदी अउर योरुंगकाश नदी। ख़ोतान मा मुख्य रूप से उइग़ुर लोग बसत हीं।

ख़ोतान, जेकर स्थिती चीन के शिनजियांग के दक्षिण-पश्चिमी हिस्सा में बा अउर जे प्राचीन रेशमी सड़क पर पड़त रहे, इतिहास में मुसलमान क़ारा-ख़ानीद या इलाक़-ख़ानीद, सॉन्ग चीन अउर तिब्बत के बीच एगो बफ़र राज्य रहल। 10वीं सदी के बीच में, एकर वर्णन ई तरह भइल कि ई “चीन के ज़मीन में बा” लेकिन तिब्बत के सीमा पर, अउर एक राजा द्वारा शासित रहे जे आपन आप के “तुर्कन अउर तिब्बतन के स्वामी” कहत रहे। एह जगह के जनसंख्या मुख्य रूप से बौद्ध रहे, जे ओकर सांस्कृतिक अउर धार्मिक धरोहर के परगट करत रहे।

ख़ोतान के क़ाशगर से इलाक़-ख़ानों द्वारा विजय 10वीं सदी के अंत या 11वीं सदी के शुरुआत में भइल। 1016–17 में सिक्का छपावल गइल जेकरा पर शासक के “पूर्व अउर चीन के राजा” लिखल रहे, जे पुरनका ख़ोतानी दावन के निरंतरता के दर्शावत रहे। ई शहर के इस्लामिकरण धीरे-धीरे भइल: किंवदंतियन के अनुसार 1026 में सात इमामन के आगमन भइल, जे शुरू में स्थानीय बौद्ध नेताओं से सामना कइल। अउरी क़िंवदंतियन में क्षेत्र के पवित्र स्थलन के पुरनका गैर-इस्लामी परंपरा से जोड़ल गइल, जइसे कुह-ए मार (“साँप के पहाड़”), जे ख़ोतानी बौद्धन खातिर पवित्र रहे। इस्लाम के फैलाव के बावजूद, ख़ोतानी भाषा जीवित रहल अउर शहर में पुरनका संस्कृति के तत्व अबहियो देखल जा सकत रहे।

क़ारा-ख़ानीद के शासन में, ख़ोतान क्षेत्रीय शक्ति संरचना में सामिल भइल अउर बाद में क़ारा ख़ेताय के अधीन हो गइल। 13वीं सदी के शुरुआत में, ख़ोतान अस्थायी रूप से कूचलुग के कब्जा में आइल, जे सांस्कृतिक अउर धार्मिक बदलाव लागू कइल, लेकिन जल्दी ही मंगोल सेना क्षेत्र पर कब्जा कइल, जे स्थानीय मंगोल प्रशासकन के तहत इस्लामी शासन के उदाहरण स्थापित कइल। मंगोल शासन में, ख़ोतान रेशम अउर कपास उत्पादन के केंद्र अउर चीन-सेंट्रल एशिया के बीच रणनीतिक स्थल रहे।

बाद में, दुगलात कुल ख़ोतान पर नियंत्रण कइल, nominal चिंग्गिसिद ख़ानों के साथ साझेदारी में। कभी-कभी ख़ोतान काशगर अउर यारकंद के अधीन रहे, लेकिन स्वतंत्रता के दौर भी भइल। ई समय राजनीतिक साज़िश, हत्या अउर सैन्य अभियान से भरल रहे। 16वीं सदी के मध्य तक, ख़ोतान के राजनीतिक महत्व घट गइल, लेकिन सांस्कृतिक रूप से महत्व कायम रहे, खासकर मखदुमज़ादा ख़्वाजाओं के प्रभाव से, जे तड़िम बेसिन में इस्लाम फैलवलन।

1750 के दशक में ज़ुन्घर ख़ानत पर क़िंग विजय के बाद, ख़ोतान क़िंग शासित प्रान्त बन गइल, छोट सेना ठहरावल गइल, अउर जेड उत्पादन खातिर प्रसिद्ध रहल। स्थानीय विद्रोह, जइसे 1864 में हबीब-अल्लाह मोफ़ती हाजी के नेतृत्व वाला, चीनी सत्ता के खिलाफ प्रतिरोध अउर ख़ोतानी इस्लामी पहचान के पुष्टि के रूप में भइल। 1866 में काशगर के याक़ूब बेग ख़ोतान पर कब्जा कइल, प्रशासन स्थापित कइल, अउर सांस्कृतिक परियोजनन के संरक्षण कइल। 1877–78 में क़िंग सेना फिर से ख़ोतान पर कब्जा कइल अउर ओकरा शिनजियांग प्रांत में शामिल कइल।

20वीं सदी में, ख़ोतान राष्ट्रीयवादी अउर धार्मिक विद्रोह के केंद्र बन गइल। 1933 में मोहम्मद अमीन बोग़रा के नेतृत्व वाला विद्रोह ईस्ट तुर्किस्तान रिपब्लिक के स्थापना में योगदान कइल। 1934–37 में, डुंगानेस्तान राज्य हुई नेतृत्व में बनल। दुनो आंदोलन चीनी अउर सोवियत सेना द्वारा दबा दिहल गइल। 1949 में जनता मुक्ति सेना ख़ोतान पर कब्जा कइल। 1950 के दशक में स्थानीय प्रतिरोध जारी रहल, लेकिन भूमि सुधार अउर राजनीतिक अभियान पारंपरिक इस्लामी संस्थानन के प्रभावित कइल।

इतिहास भर में, ख़ोतान के भौगोलिक रणनीति ओकर सांस्कृतिक, धार्मिक, अउर राजनीतिक विकास के आकार दिहलस। बौद्ध राज्य से लेकर इस्लामी केंद्र अउर अंत में चीनी प्रान्तीय शहर बनला तक, ख़ोतान के पहचान ओकर लचीलापन, व्यापारिक महत्व, अउर स्थानीय परंपरा अउर बाहरी ताकतन के बीच के संबंध से निर्धारित भइल।

[] [] [] [] [] []

  1. https://www.iranicaonline.org/articles/khotan-iv-history-in-the-islamic-period/
  2. https://www.google.co.in/books/edition/Ancient_Khotan_Detailed_Report_of_Archae/FaMMAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=khotan+history&pg=PA156&printsec=frontcover
  3. https://www.google.co.in/books/edition/Studies_on_the_History_and_Culture_Along/DW78DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=khotan+history&pg=PA90&printsec=frontcover
  4. https://www.nationalgeographic.com/history/article/lost-ancient-town-silk-road
  5. https://tricycle.org/article/khotan/
  6. https://www.google.co.in/books/edition/History_of_Indian_Buddhism/sJwEAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=khotan+history&dq=khotan+history&printsec=frontcover