सामग्री पर जाएँ

गणेश

विकिपीडिया से
गणेश
नारंगी धोती पहिने, चार भुजा वाला हाथी-मुँह वाला पुरुष बड़का कमल के फूल पर बइठा है। ओकर शरीर लाल रंग क है अउर उ कई तरह के सोने क हार अउर कंगन पहिने है, साथे ओकर गरदन मा साँप लपेटा है। ओकर मुकुट के तीन बिंदुअन पर खिलत कमल लगे हैं। अपने दाहिने हाथन मा उ नीचे वाले हाथ मा माला अउर दूसर हाथ मा तीन मोदकन से भरा कटोरा पकड़े है, जबकि ओकर सूँड़ मा पकड़ा चौथा मोदक खाय के तैयारी मा है। बाएँ हाथन मा ऊपर वाले हाथ मा कमल अउर नीचे वाले हाथ मा फरसा पकड़े है, जेकर डंडा कंधे से टिका है।
वासस्थानकैलाश (माता-पिता के संग)
मंत्रॐ श्री गणेशाय नमः, ॐ गं गणपतये नमः
अस्त्र
प्रतीकन
दिनमंगलवार या बुधवार, संकष्टी चतुर्थी
जीवनसाथीबुद्धि, ऋद्धि अउर सिद्धि, या कछु परंपरन मा ब्रह्मचारी
भाई-बहिनकार्तिकेय (भाई)
बाल-बच्चाशुभ/क्षेम अउर लाभ (पुत्र)
सवारीमूसा
ग्रंथ
परब

गणेश भगवान (श्री गणेश) हिन्दू धरम मा सबसे पहिले पूजे जाय वाले, बिघन हरै वाले अउर बुद्धि के देवता मानल जात हैं। गणेश क उल्लेख हिन्दू ग्रंथन मा ईसा पूर्व पहली सदी से लेके ईस्वी दूसरी सदी के बीच मिलत है, अउर विद्वानन द्वारा ईस्वी चौथी अउर पाँचवीं सदी के गणेश क कछु मूरतियन के भी दस्तावेजीकरण कीन्ह गवा है।[] हिन्दू ग्रंथन के अनुसार, गणेश पार्वती अउर शिव के बेटा हैं, जउन शैव धर्म परंपरा से जुड़ें हैं, लेकिन ऊ हिन्दू धरम के विभिन्न परंपरन मा पूजे जाय वाले देवता हैं। हिन्दू धरम के गाणपत्य परंपरा मा गणेश का परम सत्ता मानल जात है।[]

गणेश से संबंधित प्रमुख ग्रंथन मा गणेश पुराण, मुद्गल पुराण, अउर गणपति अथर्वशीर्ष सामिल हैं।

गणेश जी क मूरति

गणेश नाउँ संस्कृत के दुइ शब्दन से बनल एक समास अहै—गण (गन), जेकर मतलब 'समूह, भीड़ या वर्गीकरण क व्यवस्था' होवत है, अउर ईश (ईश), जेकर मतलब 'स्वामी या मालिक' होवत है।[] गणेश के संदर्भ मा गण शब्द क मतलब अक्सर गणन से लिहा जात है, जउन अर्धदैवी प्राणियन क एक समूह अहैं अउर गणेश के पिता शिव के अनुचर दल क हिस्सा अहैं।[] आम तौर पर इ शब्द क मतलब कउनो वर्ग, श्रेणी, समुदाय, संघ या निगम भी होवत है।

कछु व्याख्याकारन के अनुसार "गणन के स्वामी" क अर्थ "समूहन के स्वामी" या सृष्टि के अलग-अलग वर्गन, जइसे पंचतत्वन, के स्वामी भी हो सकत है। गणपति (गणपति; गणपति), गणेश क एक दूसर नाउँ अहै, जउन गण, मतलब "समूह", अउर पति, मतलब "शासक" या "स्वामी", से मिलके बनल है।

हालाँकि गणपति शब्द क सबसे पुरान उल्लेख ईसा पूर्व दूसर सहस्राब्दी के ऋग्वेद के सूक्त २.२३.१ मा मिलत है,[] लेकिन इ बात पक्के तौर पर नाहीं कही जा सकत कि वैदिक शब्द खास तौर पर गणेश के ही बतावत रहा।[] सुरुआती संस्कृत शब्दकोश अमरकोश मा गणेश के आठ पर्यायवाची नाउँ दिहे गए हैं: विनायक, विघ्नराज (विघ्नेश के समान), द्वैमातुर (दुइ मातन वाला), गणाधिप (गणपति अउर गणेश के समान), एकदंत (एक दाँत वाला), हेरम्ब, लम्बोदर (बड़का पेट वाला, या शाब्दिक रूप से लटकत पेट वाला), अउर गजानन (गजानन), यानी हाथी के मुँह वाला।[]

  1. "Ganesha getting ready to throw his lotus. Basohli miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi. In the Mudgalapurāṇa (VII, 70), in order to kill the demon of egotism (Mamāsura) who had attacked him, Gaṇeśa Vighnarāja throws his lotus at him. Unable to bear the fragrance of the divine flower, the demon surrenders to Gaṇeśha." For quotation of description of the work, see: Martin-Dubost 1997, पन्ना 73.
  2. Brown, Robert L. (१ जनवरी १९९१). Ganesh: Studies of an Asian God. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-0656-4. ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  3. Karmarkar, A. P. (१९५०). The Religions of India. Mira Publishing House. ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  4. Brown, Robert L. (१ जनवरी १९९१). Ganesh: Studies of an Asian God. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-0656-4. ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  5. Martin-Dubost, Paul (१९९७). Gaṇeśa, the Enchanter of the Three Worlds. Franco-Indian Research. ISBN 978-81-900184-3-2. ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  6. "ऋग्वेदः सूक्तं २.२३". विकिस्रोतः (संस्कृत भाषा में). ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  7. 1 2 Krishan, Yuvraj (१९९९). Gaṇeśa: unravelling an enigma Hinduism and Its Sources Series. Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 978-81-208-1413-4. ई १ सितम्बर २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite book}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)