सामग्री पर जाएँ

सोनम वांगचुक

विकिपीडिया से
सोनम वांगचुक
२०१७ मा वांगचुक
जनम०१ सितम्बर १९६६ (1966-09-01) (आयु ६०)
अल्ची, जम्मू अउर कश्मीर कश्मीर (राज्य)
अल्मा मेटरएनआईटी श्रीनगर (बी.टेक.)
क्रैटेरे (CRAterre)
पेशा/दायित्वइंजीनियर, शिक्षाविद्
संस्थानस्टूडेंट्स एजुकेशनल एंड कल्चरल मूवमेंट ऑफ लद्दाख
प्रसिद्धि क कारणआइस स्तूप, सेकमोल (SECMOL), लादाग्स मेलोन्ग, ऑपरेशन न्यू होप
जीवनसाथीगीतांजलि जे अंगमो[]
पुरस्कारसतत वास्तुकला खातिन वैश्विक पुरस्कार (२०१७)[]
फ्रेड एम. पैकर्ड पुरस्कार (२०१६) []
उद्यम के खातिन रोलेक्स पुरस्कार (२०१६)[]
रियल हीरोज अवार्ड (२००८)
सामाजिक उद्यमिता खातिन अशोका फैलोशिप (२००२)[]
रमन मैग्सेसे पुरस्कार (२०१८)[]

सोनम वांगचुक (जनम 1 सितंबर 1966) एक भारतीय इंजीनियर, [] [] [] कार्यकर्ता, नवाचार अनुसंधाता, शिक्षा सुधारक अउर पर्यावरणवादी आहीं। [१०] उइ लद्दाख के छात्र शैक्षिक अउर सांस्कृतिक आंदोलन (एसईसीएमओएल) के संस्थापक-निदेशक हैं, जेहिके स्थापना सन 1988 मा छात्रन के एक समूह द्वारा कीन गै रहै, जिनके मुताबिक उइ लद्दाख पर थोपी गै एक विदेशी शिक्षा प्रणाली के 'शिकार' रहैं। उइ एसईसीएमओएल परिसर की डिजाइनिंग खातिन जाने जाति हैं जेहिमा सब कुछ सौर ऊर्जा पर चलत है अउर वहिमा खाना बनावै, रोशनी करै या हीटिंग खातिन कौनो जीवाश्म ईंधन का उपयोग नहीं कीन जात है।

वांगचुक 1994 मा ऑपरेशन न्यू होप शुरू करै मा महत्वपूर्ण भूमिका निभाइन। यहिका उद्देश्य, सरकार, ग्राम समुदाय अउर आम समाज के सहयोग ते सरकारी स्कूल प्रणाली मा सुधार लाब रहै। उइ पद्मश्री पुरस्कार विजेता चेवांग नॉरफेल द्वारा निर्मित कृत्रिम ग्लेशियरन से प्रेरित रहैं अउर वहिका अपन खुद क संस्करण बनाइन जेहिका आइस स्तूप तकनीक के रूप मा जाना जात है, जेहिमा शंकु के आकार के बर्फ के ढेर मा जाड़े खातिन पानी एकट्ठा कीन जात है। [११]

लद्दाख मा शिक्षाक्षेत्र अउर जलवायु चुनौतिन के क्षेत्र मा वांगचुक के योगदान अउर स्थानीय तकलीफन के उनके अभिनव समाधानन के कारण उनका तमाम पुरस्कार दीन गे हैं। 2025 तक, उनका लगभग 15 पुरस्कार मिले हैं, जेहिमा रेमन मैगसेसे पुरस्कार (2018), आईआईटी मंडी (2018) द्वारा हिमालयन क्षेत्र के प्रख्यात तकनीशियन के उपाधि अउर टिकाऊ वास्तुकला खातिन वैश्विक पुरस्कार (2017) शामिल हैं। [१२]

प्रारंभिक जीवन अऊर शिक्षा

[सम्पादन | स्रोत सम्पादित करैं]

वांगचुक का जनम 1966 मा भारतीय राज्य जम्मू अउर कश्मीर (अब भारतीय संघ क्षेत्र लद्दाख मा) के लेह जिला मा अल्ची के पास भा रहै। 9 साल की उमर तक उनका स्कूल मा नाँव नहीं लिखावा गा, काहे ते कि उनके गाँव मा कउनो स्कूल न रहै। तब तक उनकी महतारी उनका अपनी मातृभाषा मा सब बुनियादी बातैं सिखाइनि। []

1988 मा, अपने ग्रेजुएशन के बादि, वांगचुक (अपने भइया औ पाँच साथिन के साथै) स्टूडेंट्स एजुकेशनल एंड कल्चरल मूवमेंट ऑफ लद्दाख (SECMOL) सुरू कीन्हेनि। ससपोल के सरकारी हाई स्कूल मा इस्कूल सुधारन कै प्रयोग करै के बादि, SECMOL सरकारी सिच्छा बिभाग औ गाँव के मनइन के साथै मिलि कै ऑपरेशन न्यू होप सुरू कीन्हेनि।[१३][][१४] जून 1993 ते अगस्त 2005 तक, वांगचुक लद्दाख की इकलौती प्रिंट पत्रिका लद्दाग्स मेलोंग के स्थापना कीन्हेनि अउ वहिके संपादक के रूप मा काम कीन्हेनि।[१५][] 2001 मा, उनका हिल काउंसिल सरकार मा सिच्छा सलाहकार के रूप मा नियुक्त कीन गा रहै।[१६] 2002 मा, अउरि NGO प्रमुखन के साथै मिलि कै, उइ लद्दाखी NGO क एक नेटवर्क, लद्दाख वॉलंटरी नेटवर्क (LVN) स्थापित कीन्हेनि, अउ 2005 तक यहिके कार्यकारी समिति मा सचिव के रूप मा अपनि सेवा दीन्हेनि। उनका लद्दाख हिल काउंसिल सरकार के विज़न डॉक्युमेंट लद्दाख 2025 के ड्राफ्टिंग कमेटी मा नियुक्त कीन गा रहै औ 2004 मा सिच्छा औ पर्यटन पर नीति बनावावै के जिम्मेदारी दीन गै रहै।[१७] ई डॉक्युमेंट का 2005 मा भारत के परधानमंत्री मनमोहन सिंह द्वारा औपचारिक रूप ते लॉन्च कीन गा रहै। 2005 मा, वांगचुक का भारत सरकार के मानव संसाधन बिकास मंत्रालय मा प्रारंभिक सिच्छा के खातिर राष्ट्रीय गवर्निंग काउंसिल मा एक सदस्य के रूप मा नियुक्त कीन गा रहै।[१७] 2007 ते 2010 तक, उइ सिच्छा सुधारन के खातिर सिच्छा मंत्रालय का समर्थन देय वाले एक डेनिश NGO, एमएस (MS) के खातिर सिच्छा सलाहकार के रूप मा काम कीन्हेनि।[१८] 2013 के आखिर मा, वांगचुक आइस स्तूप क अबिस्कार कीन्हेनि औ वहिका एक प्रोटोटाइप बनाइन जउन एक कृत्रिम ग्लेशियर आय। यो जाड़ा के दिनन मा बेकार बहि जाय वाले पानी का बड़े-बड़े बरफ के शंकुन या स्तूपन के रूप मा जमा कइ लेत है, औ बसंत रितु के अंत मा जब उइ पिघलब सुरू करति हैं तब पानी छोड़त है, जउन कि किसानन का पानी के जरूरत के खातिर सबते जरूरी समय आय।[१९] उनका 2013 मा जम्मू औ कश्मीर स्टेट बोर्ड ऑफ स्कूल एजुकेशन मा नियुक्त कीन गा रहै। 2014 मा, उनका जम्मू-कश्मीर राज्य सिच्छा नीति औ विज़न डॉक्युमेंट बनावय के खातिर विशेषज्ञ पैनल मा नियुक्त कीन गा रहै। 2015 ते, वांगचुक हिमालयन इंस्टीट्यूट ऑफ अल्टरनेटिव्स कै स्थापना करै पर काम सुरू कइ दीन्हेनि है। उइ ई बात का लइ कै चिंतित आहीं कि कइसे जादातर विस्वविद्यालय, खास कइ कै पहाड़न वाले विस्वविद्यालय, जिन्दगी की असलियत ते बिल्कुल अप्रासंगिक होइ गे हैं।[२०] 2016 मा, वांगचुक फार्मस्टे लद्दाख (FarmStays Ladakh) नाँव क एक प्रोजेक्ट सुरू कीन्हेनि, जउन यात्रिन का लद्दाख के स्थानीय परिवारन के साथै रुकै के सुबिधा देत है, जेहिका महतारी लोग औ अधेड़ उमर की मेहेरिया चलउती हैं। ई प्रोजेक्ट का 18 जून 2016 का चेतसंग रिनपोछे द्वारा आधिकारिक तौर पर उद्घाटित कीन गा रहै।[२१]

खाँचा:Screen reader-only
वर्ष पुरस्कार / सम्मान संदर्भ
२०१८ रमन मैग्सेसे पुरस्कार [२२]
२०१८ सिम्बायोसिस इंटरनेशनल द्वारा मानद डी.लिट (D.Litt) [२३]
२०१८ IIT मंडी द्वारा "हिमालयी क्षेत्र के प्रतिष्ठित प्रौद्योगिकीविद्" सम्मान [२४]
२०१७ इंडियंस फॉर कलेक्टिव एक्शन (ICA) सम्मान पुरस्कार, सैन फ्रांसिस्को, कैलिफ़ोर्निया []
२०१७ GQ मेन ऑफ द ईयर अवार्ड (वर्ष के सामाजिक उद्यमी) [२५]
२०१७ सतत वास्तुकला के लिए वैश्विक पुरस्कार [२६]
२०१७ जम्मू और कश्मीर सरकार द्वारा उत्कृष्ट पर्यावरणविद् खातिन राज्य पुरस्कार [२७]
२०१६ उद्यम के लिए रोलेक्स पुरस्कार [२८]
२०१६ सर्वश्रेष्ठ मिट्टी की इमारत खातिन "इंटरनेशनल टेरा अवार्ड" [२९]
२०१४ UNESCO चेयर अर्थन आर्किटेक्चर, क्रैटेरे (CRATerre) फ्रांस द्वारा [३०]
२००८ CNN-IBN द्वारा रियल हीरोज अवार्ड [३१]
२००४ सेंचुरी एशिया (Sanctuary Asia) द्वारा "द ग्रीन टीचर अवार्ड" [३२]
२००२ अशोका यूएसए द्वारा "सामाजिक उद्यमिता खातिन अशोका फैलोशिप" [३३][]
२००१ द वीक द्वारा "मैन ऑफ द ईयर" [३४]
१९९६ जम्मू अउर कश्मीर मा शैक्षिक सुधारन खातिन राज्यपाल पदक [३५]
  • राजीव गोस्वामी
  1. "इनोवेटर, नेशनल एसेट: आनंद महिंद्रा ऑन मीटिंग रियल लाइफ 'फुनसुख वांगडू'". बिजनेस टुडे. ७ अप्रैल २०२२. ई ३० सितंबर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा . {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (मदद)
  2. राणा, निकिता (२ जून २०१७). "विश्व पर्यावरण दिवस २०१७: सोनम वांगचुक के आइस स्तूप सुनिश्चित करते हैं कि लद्दाख में पानी हो". फर्स्टपोस्ट (Firstpost).{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  3. "पैकर्ड पुरस्कार विजेता". आईयूसीएन (IUCN). १० जून २०२०. मूल से से २०२०-०२-१८ के पुरालेखित. ई २०२६-०७-१५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  4. सन्दर्भ त्रुटि: अमान्य <ref> टैग; "ht1" नामक संदर्भों के लिए कोई टेक्स्ट प्रदान नहीं किया गया है
  5. 1 2 3 Ashiq, Peerzada (४ फरवरी २०२३). "Sonam Wangchuk". The Hindu. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  6. 1 2 3 4 "Sonam Wangchuk - Students Educational and Cultural Movement of Ladakh". Ashoka United States. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  7. "Rolex Partnerships - The engineer helping Himalayan farmers by creating artificial glaciers". rolex.org (अंग्रेज़ी भाषा में). २०२५-१२-१६ के मूल से पुरालेखित. ई २०२६-०६-३० को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  8. "Event information". NobelPrize.org (अमेरिकी अंग्रेज़ी भाषा में). ई २०२६-०६-३० को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  9. "Extraordinary Indians: Sonam Wangchuk's Mission to Reimagine Schools, Water, and Work in the Himalayas". www.readersdigest.in. ई २०२६-०६-३० को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  10. Varghese, Shiny (१७ नवम्बर २०१६). "The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work". The Indian Express. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  11. "The Ice Man of Ladakh building artificial glaciers in the Himalayas". www.bbc.com (ब्रिटिश अंग्रेज़ी भाषा में). २०२४-०६-१३. ई २०२६-०७-१४ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  12. Masood, Bashaarat (२७ सितम्बर २०२५). "Innovator to 'provocateur', Wangchuk's equation with Delhi changed over 3 decades". The Indian Express. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  13. सन्दर्भ त्रुटि: अमान्य <ref> टैग; "mint" नामक संदर्भों के लिए कोई टेक्स्ट प्रदान नहीं किया गया है
  14. Khattar, Sakshi (२६ जुलाई २००८). "Teach India: Think local, think Ladakhi". The Times of India.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  15. सन्दर्भ त्रुटि: अमान्य <ref> टैग; "telegraph" नामक संदर्भों के लिए कोई टेक्स्ट प्रदान नहीं किया गया है
  16. "Sonam Wangchuk: The real 'Phunsuk Wangdu'". JharkhandFeed. १९ जनवरी २०१७. मूल से से ११ अप्रैल २०१८ के पुरालेखित. ई १९ जनवरी २०१७ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  17. 1 2 "Sonam Wangchuk at Entrepreneur's Meet 2017". Entremeetsmit.in. मूल से से २५ मई २०१७ के पुरालेखित. ई ३० जून २०१७ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  18. "In conversation with Sonam Wangchuk". Reach Ladakh. ३० अप्रैल २०१३.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  19. Coates, Ashley (३० मई २०१७). "Ice stupas: a Himalayan answer to climate change, water shortage and glacial flooding". The Independent.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  20. Sarkhel, Aritra (२२ दिसम्बर २०१६). "Meet Sonam Wangchuk, the 50 year old innovator from Ladakh". The Economic Times.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  21. Chauhan, Divya (१ अगस्त २०१६). "These Ladakhi Mothers Are Opening Up Their Homes To Travellers. Time To Ditch Those Hotel Rooms". ScoopWhoop. मूल से से २२ मई २०१८ के पुरालेखित. ई १५ जुलाई २०२६ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  22. "Two Indians, Bharat Vatwani and Sonam Wangchuk, Receive Magsaysay Award". NDTV. PTI. १ सितम्बर २०१८. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  23. "Innovator Sonam Wangchuk Awarded Honorary D.Litt Degree". BW Education. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  24. "IIT Mandi convocation: 211 students including 40 research scholars graduated, check other achievements". India Today. ३० अक्टूबर २०१८. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  25. "GQ Awards: Men of the Year 2017 Winners". GQ India. २३ सितम्बर २०१७. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  26. Rana, Nikita (२ जून २०१७). "World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh". Firstpost. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  27. Lakhera, Vedaant (३० सितम्बर २०२५). "Sonam Wangchuk Detained Under NSA Amid Ladakh Protests Over Statehood". Frontline. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  28. "Supplying water to farmers in Northern India". rolex.org. १० नवम्बर २०२०. मूल से से ६ नवम्बर २०२५ के पुरालेखित. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  29. Bahga, Sarbjit Singh (३ अगस्त २०२३). "SECMOL School, Leh, Represents Himalayan Region in 'NEW INDIAN ARCHITECTURE'". Hill Post. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  30. "Innovator Sonam Wangchuk Built A Solar Powered Heated Tent For Galwan Valley Soldiers". ABP Live. २२ फरवरी २०२१. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  31. "Did Sonam Wangchuk provoke Gen Z in Ladakh?: How did the '3-Idiots' real-life hero become a 'villain' for the Modi govt?". Bhaskar English. २६ सितम्बर २०२५. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  32. Varghese, Shiny (१७ नवम्बर २०१६). "The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work". The Indian Express. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  33. "Mr. Sonam Wangchuk". Expand. २० जनवरी २०२४. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  34. "Sonam Wangchuk dedicates Magsaysay Award to 'every student, teacher' in Ladakh". The Week. २६ जुलाई २०१८. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)
  35. "Sonam Wangchuk's Climate Fast: A Call to Action for Environmental Sustainability". Sikkim Express. २६ सितम्बर २०२५. ई ३० सितम्बर २०२५ को पुनः प्राप्त कीन गा .{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (कड़ी)